Atque ea dīuersā penitus dum parte geruntur,
Īrim dē caelō mīsit Sāturnia Iūnō
audācem ad Turnum. Lūcō tum forte parentis
Pīlumnī Turnus sacrātā ualle sedēbat.
Ad quem sīc roseō Thaumantias ōre locūta est: 5
'Turne, quod optantī dīuum prōmittere nēmō
audēret, uoluenda diēs ēn attulit ultrō.
Aenēās urbe et sociīs et classe relictā
scēptra Palātīnī sēdemque petit Euandrī.
Nec satis: extrēmās Corythī penetrāuit ad urbēs 10
Lȳdōrumque manum, collēctōs armat agrestīs.
Quid dubitās? Nunc tempus equōs, nunc poscere currūs.
Rumpe morās omnīs et turbāta arripe castra.'
Dīxit, et in caelum paribus sē sustulit ālīs
ingentemque fugā secuit sub nūbibus arcum. 15
Agnōuit iuuenis duplicīsque ad sīdera palmās
sustulit ac tālī fugientem est uōce secūtus:
'Īri, decus caelī, quis tē mihi nūbibus actam
dētulit in terrās? Unde haec tam clāra repente
tempestās? Medium uideō discēdere caelum 20
pālantīsque polō stellās. Sequor ōmina tanta,
quisquis in arma uocās.' Et sīc effātus ad undam
prōcessit summōque hausit dē gurgite lymphās
multa deōs ōrāns, onerāuitque aethera uōtīs.
Iamque omnīs campīs exercitus ībat apertīs 25
dīues equum, dīues pictāī uestis et aurī;
Messāpus prīmās aciēs, postrēma coercent
Tyrrhīdae iuuenēs, mediō dux agmine Turnus:
vertitur arma tenēns et tōtō vertice suprā est
ceu septem surgēns sēdātīs amnibus altus 30
per tacitum Gangēs aut pinguī flūmine Nīlus
cum refluit campīs et iam sē condidit alueō.
Hīc subitam nigrō glomerārī puluere nūbem
prōspiciunt Teucrī ac tenebrās īnsurgere campīs.
Prīmus ab aduersā conclāmat mōle Caīcus: 35
'Quis globus, ō cīuēs, cālīgine uoluitur ātrā?
ferte citī ferrum, date tēla, ascendite mūrōs,
hostis adest, hēiā!' Ingentī clāmōre per omnīs
condunt sē Teucrī portās et moenia complent.
Namque ita discēdēns praecēperat optimus armīs 40
Aenēās: sī quā intereā fortūna fuisset,
neu struere audērent aciem neu crēdere campō;
castra modo et tūtōs seruārent aggere mūrōs.
Ergō etsī cōnferre manum pudor īraque mōnstrat,
ōbiciunt portās tamen et praecepta facessunt, 45
armātīque cauīs exspectant turribus hostem.
Turnus, ut ante uolāns tardum praecesserat agmen
uīgintī lēctīs equitum comitātus et urbī
imprōuīsus adest, maculīs quem Thrācius albīs
portat equus cristāque tegit galea aurea rubra, 50
'Ecquis erit mēcum, iuuenēs, quī prīmus in hostem?
Ēn,' ait et iaculum attorquēns ēmittit in aurās,
prīncipium pugnae, et campō sēsē arduus īnfert.
Clāmōrem excipiunt sociī fremitūque sequuntur
horrisonō; Teucrum mīrāntur inertia corda, 55
nōn aequō dare sē campō, nōn obuia ferre
arma uirōs, sed castra fouēre. Hūc turbidus atque hūc
lustrat equō mūrōs aditumque per āuia quaerit.
Ac uelutī plēnō lupus īnsidiātus ouīlī
cum fremit ad caulās uentōs perpessus et imbrīs 60
nocte super mediā; tūtī sub mātribus agnī
bālātum exercent, ille asper et improbus īrā
saeuit in absentīs; collēcta fatīgat edendī
ex longō rabiēs et siccae sanguine faucēs:
haud aliter Rutulō mūrōs et castra tuentī 65
ignēscunt īrae, dūrīs dolor ossibus ārdet.
Quā temptet ratiōne aditūs, et quae uia clausōs
excutiat Teucrōs uāllō atque effundat in aequum?
Classem, quae laterī castrōrum adiuncta latēbat,
aggeribus saeptam circum et fluuiālibus undīs, 70
inuādit sociōsque incendia poscit ouantīs
atque manum pīnū flagrantī feruidus implet.
tum uērō incumbunt (urget praesentia Turnī),
atque omnīs facibus pūbēs accingitur ātrīs.
Dīripuēre focōs: piceum fert fūmida lūmen 75
taeda et commixtam Volcānus ad astra fauīllam.
Quis deus, ō Mūsae, tam saeua incendia Teucris
āuertit? Tantōs ratibus quis dēpulit ignīs?
dīcite: prīsca fidēs factō, sed fāma perennis.
Tempore quō prīmum Phrygiā fōrmābat in Īdā 80
Aenēās classem et pelagī petere alta parābat,
ipsa deum fertur genetrīx Berecyntia magnum
uōcibus hīs adfāta Iouem: 'Dā, nāte, petentī,
quod tua cāra parēns domitō tē poscit Olympō.
Pīnea silua mihī multōs dīlecta per annōs, 85
lūcus in arce fuit summā, quō sacra ferēbant,
nigrantī piceā trabibusque obscūrus acernīs.
Hās ego Dardaniō iuuenī, cum classis egēret,
laeta dedī; nunc sollicitam timor ānxius angit.
Solue metūs atque hōc precibus sine posse parentem, 90
nē cursū quassātae ūllō neu turbine uentī
uincantur: prōsit nostrīs in montibus ortās.'
Fīlius huic contrā, torquet quī sīdera mundī:
'Ō genetrix, quō fāta uocās? Aut quid petis istīs?
Mortālīne manū factae immortāle carīnae 95
fās habeant? Certusque incerta perīcula lustret
Aenēās? Cuī tanta deō permissa potestās?
Immō, ubi dēfunctae fīnem portūsque tenēbunt
Ausoniōs ōlim, quaecumque ēuāserit undīs
Dardaniumque ducem Laurentia uexerit arua, 100
mortālem ēripiam fōrmam magnīque iubēbō
aequoris esse deās, quālīs Nērēia Dōtō
et Galatēa secant spūmantem pectore pontum.'
Dīixerat idque ratum Stygiī per flūmina frātris,
per pice torrentīs ātrāque uorāgine rīpās 105
adnuit, et tōtum nūtū tremefēcit Olympum.
Ergō aderat prōmissa diēs et tempora Parcae
dēbita complērant, cum Turnī iniūria Mātrem
admonuit ratibus sacrīs dēpellere taedās.
Hīc prīmum noua lūx oculīs offulsit et ingēns 110
uīsus ab Aurōrā caelum trānscurrere nimbus
Īdaeīque chorī; tum uōx horrenda per aurās
excidit et Trōum Rutulōrumque agmina complet:
'Nē trepidāte meās, Teucrī, dēfendere nāuīs
nēue armāte manūs; maria ante exūrere Turnō 115
quam sacrās dabitur pīnūs. Uōs īte solūtae,
īte deae pelagī; genetrīx iubet.' Et sua quaeque
continuō puppēs abrumpunt uincula rīpīs
delphīnumque modō dēmersīs aequora rōstrīs
īma petunt. Hinc uirgineae (mīrābile mōnstrum) 120
quot prius aerātae steterant ad lītora prōrae
reddunt sē totidem faciēs pontōque feruntur.
Obstipuēre animīs Rutulī, conterritus ipse
turbātīs Messāpus equīs, cūnctātur et amnis
rauca sonāns reuocatque pedem Tiberīnus ab altō. 125
At nōn audācī Turnō fīdūcia cessit;
ultrō animōs tollit dictīs atque increpat ultrō:
'Trōiānōs haec mōnstra petunt, hīs Iuppiter ipse
auxilium solitum ēripuit: nōn tēla neque ignīs
exspectant Rutulōs. Ergō maria inuia Teucrīs, 130
nec spēs ūlla fugae: rērum pars altera adēmpta est,
terra autem in nostrīs manibus, tot mīlia gentēs
arma ferunt Italae. Nīl mē fātālia terrent,
sī qua Phrygēs prae sē iactant, respōnsa deōrum;
sat fātīs Venerīque datum, tetigēre quod arua 135
fertilis Ausoniae Trōes. Sunt et mea contrā
fāta mihī, ferrō scelerātam exscindere gentem
coniuge praereptā; nec sōlōs tangit Atrīdās
iste dolor, sōlīsque licet capere arma Mycēnīs.
'Sed periisse semel satis est: peccāre fuisset 140
ante satis, penitus modo nōn genus omne perōsōs
fēmineum. Quibus haec mediī fīdūcia uāllī
fossārumque morae, lētī discrīmina parua,
dant animōs; at nōn uīdērunt moenia Trōiae
Neptūnī fabricāta manū cōnsīdere in ignīs? 145
Sed uōs, ō lēctī, ferrō quī scindere uāllum
apparat et mēcum inuādit trepidantia castra?
Nōn armīs mihi Volcānī, nōn mīlle carīnīs
est opus in Teucrōs. Addant sē prōtinus omnēs
Etrūscī sociōs. Tenebrās et inertia fūrta 150
Palladiī caesīs lātē cūstōdibus arcis
nē timeant, nec equī caecā condēmur in aluō:
lūce palam certum est ignī circumdare mūrōs.
Haud sibi cum Danaīs rem faxō et pūbe Pelasgā
esse ferant, decimum quōs distulit Hector in annum. 155
Nunc adeō, melior quoniam pars ācta diēī,
quod superest, laetī bene gestīs corpora rēbus
prōcūrāte, uirī, et pugnam spērāte parārī.'
Intereā uigilum excubiīs obsīdere portās
cūra datur Messāpō et moenia cingere flammīs. 160
Bis septem Rutulī mūrōs quī mīlite seruent
dēlēctī, ast illōs centēnī quemque sequuntur
purpureī cristīs iuuenēs aurōque coruscī.
Discurrunt uariantque uicēs, fūsīque per herbam
indulgent uīnō et uertunt crātēras aēnōs. 165
cōnlūcent ignēs, noctem cūstōdia dūcit
īnsomnem lūdō.
Haec super ē uāllō prōspectant Trōes et armīs
alta tenent, nec nōn trepidī fōrmīdine portās
explōrant pontīsque et prōpugnācula iungunt, 170
tēla gerunt. Īnstat Mnesthēus acerque Serestus,
quōs pater Aenēās, sī quandō aduersa uocārent,
rēctōrēs iuuenum et rērum dedit esse magistrōs.
Omnis per mūrōs legiō sortīta perīclum
excubat exercetque uicēs, quod cuique tuendum est. 175
Nīsus erat portae cūstōs, ācerrimus armīs,
Hyrtacidēs, comitem Aenēae quem mīserat Īda
uēnātrīx iaculō celerem leuibusque sagittīs,
et iuxtā comes Euryalus, quō pulchrior alter
nōn fuit Aeneadum Trōiāna neque induit arma, 180
ōra puer prīma signāns intōnsa iuuentā.
Hīs amor ūnus erat pariterque in bella ruēbant;
tum quoque commūnī portam statiōne tenēbant.
Nīsus ait: 'Dīne hunc ārdōrem mentibus addunt,
Euryale, an sua cuique deus fit dīra cupīdō? 185
Aut pugnam aut aliquid iamdūdum inuādere magnum
mēns agitat mihi, nec placidā contenta quiēte est.
Cernis quae Rutulōs habeat fīdūcia rērum:
lūmina rāra micant, somnō uīnōque solūtī
prōcubuēre, silent lātē loca. Percipe porrō 190
quid dubitem et quae nunc animō sententia surgat.
Aenēān accīrī omnēs, populusque patrēsque,
exposcunt, mittīque uirōs quī certa reportent.
Sī tibi quae poscō prōmittunt (nam mihi factī
fama sat est), tumulō uideor reperīre sub illō 195
posse uiam ad mūrōs et moenia Pallantēā.'
Obstipuit magnō laudum percussus amōre
Euryalus, simul hīs ārdentem adfātur amīcum:
'Mēne igitur socium summīs adiungere rēbus,
Nīse, fugis? Sōlum tē in tanta perīcula mittam? 200
Nōn ita mē genitor, bellīs adsuētus Opheltēs,
Argolicum terrōrem inter Trōiaeque labōrēs
sublātum ērudiit, nec tēcum tālia gessī
magnanimum Aenēān et fāta extrēma secūtus:
est hic, est animus lūcīs contemptor et istum 205
quī uītā bene crēdat emī, quō tendis, honōrem.'
Nīsus ad haec: 'Equidem dē tē nīl tāle uerēbar,
nec fās; nōn ita mē referat tibi magnus ouantem
Iuppiter aut quīcumque oculīs haec aspicit aequīs.
Sed sī quis (quae multa uidēs discrīmine tālī) 210
sī quis in aduersum rapiat cāsusue deusue,
tē superesse uelim, tua uīta dignior aetās.
sit quī mē raptum pugnā pretiōue redēmptum
mandet humō, solita aut sī qua id Fortūna uetābit,
absentī ferat īnferiās decoretque sepulcrō. 215
Neu mātrī miserae tantī sim causa dolōris,
quae tē sōla, puer, multīs ē mātribus ausa
persequitur, magnī nec moenia cūrat Acestae.'
Ille autem: 'Causās nēquīquam nectis inānīs
nec mea iam mūtāta locō sententia cēdit. 220
accelerēmus' ait, uigilēs simul excitat. Illī
succēdunt seruantque uicēs; statiōne relictā
ipse comēs Nīsō graditur rēgemque requīrunt.
Cētera per terrās omnīs animālia somnō
laxābant cūrās et corda oblīta labōrum: 225
ductōrēs Teucrum prīmī, dēlēcta iuuentūs,
cōnsilium summīs rēgnī dē rēbus habēbant,
quid facerent quisue Aenēae iam nūntius esset.
Stant longīs adnīxī hastīs et scūta tenentēs
castrōrum et campī mediō. Tum Nīsus et ūnā 230
Euryalus cōnfestim alacrēs admittier ōrant:
Rem magnam pretiumque morae fore. Prīmus Iūlus
accēpit trepidōs ac Nīsum dīcere iussit.
Tum sīc Hyrtacidēs: 'Audīte ō mentibus aequīs
Aeneadae, nēue haec nostrīs spectentur ab annīs 235
quae ferimus. Rutulī somnō uīnōque solūtī
conticuēre. Locum īnsidiīs cōnspeximus ipsī,
quī patet in biuiō portae quae prōxima pontō.
Interruptī ignēs āterque ad sīdera fūmus
ērigitur. Sī fortūnā permittitis ūtī 240
quaesītum Aenēān et moenia Pallantēa,
mox hīc cum spoliīs ingentī caede perāctā
adfore cernētis. Nec nōs uia fallit euntīs:
uīdimus obscūrīs prīmam sub uāllibus urbem
uēnātū adsiduō et tōtum cognōuimus amnem.' 245
Hīc annīs grauis atque animī mātūrus Alētēs:
'Dī patriī, quōrum semper sub nūmine Trōia est,
nōn tamen omnīnō Teucrōs dēlēre parātīs,
cum tālīs animōs iuuenum et tam certa tulistis
pectora.' Sīc memorāns umerōs dextrāsque tenēbat 250
ambōrum et uultum lacrimīs atque ōra rigābat.
'Quae uōbīs, quae digna, uirī, prō laudibus istīs
praemia posse rear soluī? Pulcherrima prīmum
dī mōrēsque dabunt uestrī: tum cētera reddet
āctūtum pius Aenēās atque integer aeuī 255
Ascanius meritī tantī nōn immemor umquam.'
'Immō ego uōs, cui sōla salūs genitōre reductō,'
excipit Ascanius 'per magnōs, Nīse, penātīs
Assaracīque larem et cānae penetrālia Vestae
obtestor, quaecumque mihī fortūna fidēsque est, 260
in uestrīs pōnō gremiīs. Reuocāte parentem,
reddite cōnspectum; nihil illō trīste receptō.
Bīna dabō argentō perfecta atque aspera signīs
pōcula, dēuicta genitor quae cēpit Arisbā,
et tripodās geminōs, aurī duo magna talenta, 265
crātēra antiquum quem dat Sīdōnia Dīdō.
Sī uērō capere Italiam scēptrīsque potīrī
contigerit uictōrī et praedae dīcere sortem,
uīdistī, quō Turnus equō, quibus ībat in armis
aureus; ipsum illum, clipeum cristāsque rubentīs 270
excipiam sortī, iam nunc tua praemia, Nīse.
Praetereā bis sex genitor lēctissima mātrum
corpora captīuōsque dabit suaque omnibus arma,
īnsuper hīs campī quod rēx habet ipse Latīnus.
Tē uērō, mea quem spatiīs propiōribus aetās 275
īnsequitur, uenerande puer, iam pectore tōtō
accipiō et comitem cāsūs complector in omnīs.
Nūlla meīs sine tē quaeretur glōria rēbus:
seu pācem seu bella geram, tibi maxima rērum
uerbōrumque fidēs.' Contrā quem tālia fātur 280
Euryalus: 'Mē nūlla diēs tam fortibus ausīs
dissimilem arguerit; tantum fortūna secunda
haud aduersa cadat. Sed tē super omnia dōna
ūnum ōrō: genetrix Priamī dē gente uetustā
est mihi, quam miseram tenuit nōn Īlia tellūs 285
mēcum excedentem, nōn moenia rēgis Acestae.
hanc ego nunc ignāram huius quodcumque perīclī
inque salūtātam linquō (nōx et tua testis
dextera), quod nequeam lacrimās perferre parentis.
At tū, ōrō, sōlāre inopem et succurre relictae. 290
Hanc sine mē spem ferre tuī, audentior ībō
in cāsūs omnīs.' Percussa mente dedēre
Dardanidae lacrimās, ante omnīs pulcher Iūlus,
atque animum patriae strinxit pietātis imāgō.
Tum sīc effātur: 295
'Spondē digna tuīs ingentibus omnia coeptīs.
Namque erit ista mihī genetrīx nōmenque Creūsae
sōlum dēfuerit, nec partum grātia tālem
parua manet. Cāsūs factum quīcumque sequentur,
per caput hōc iūrō, per quod pater ante solēbat: 300
quae tibi polliceor reducī rēbusque secundīs,
haec eadem mātrīque tuae generīque manēbunt.'
Sīc ait inlacrimāns; umerō simul exuit ēnsem
aurātum, mīrā quem fēcerat arte Lycāōn
Cnōsius atque habilem uāgīnā aptārat eburnā. 305
Dat Nīsō Mnesthēus pellem horrentisque leōnis
exuuiās, galeam fīdus permūtat Alētēs.
Prōtinus armātī incēdunt; quōs omnis euntīs
prīmōrum manus ad portās, iuuenumque senumque,
prōsequitur uōtīs. Nec nōn et pulcher Iūlus, 310
ante annōs animumque gerēns cūramque uirīlem,
multa patrī mandāta dabat portanda; sed aurae
omnia discerpunt et nūbibus inrita dōnant.
Ēgressī superant fossās noctisque per umbram
castra inīmica petunt, multīs tamen ante futūrī 315
exitiō. Passim somnō uīnōque per herbam
corpora fūsa uident, arrēctōs lītore currūs,
inter lōra rotāsque uirōs, simul arma iacēre,
uīna simul. Prior Hyrtacidēs sīc ōre locūtus:
'Euryale, audendum dextrā: nunc ipsa uocat rēs. 320
Hāc iter est. Tū, nē qua manus sē attollere nōbīs
ā tergō possit, cūstōdī et consule longē;
haec ego uasta dabō et lātō tē līmite dūcam.'
Sīc memorat uōcemque premit, simul ēnse superbum
Rhamnētem adgreditur, quī forte tapētibus altīs 325
exstrūctus tōtō prōflābat pectore somnum,
rēx īdem et rēgī Turnō grātissimus augur,
sed nōn auguriō potuit dēpellere pestem.
Trīs iuxta famulōs temere inter tēla iacentīs
armigerumque Remī premit aurīgamque sub ipsīs 330
nactus equīs ferrōque secat pendentia colla.
Tum caput ipsī aufert dominō truncumque relinquit
sanguine singultantem; ātrō tepefacta cruōre
terra torīque madent. Nec nōn Lamyrumque Lamumque
et iuuenem Serrānum, illā quī plūrima nocte 335
lūserat, īnsignis faciē, multōque iacēbat
membra deō uictus fēlīx, sī prōtinus illum
aequasset noctī lūdum in lūcemque tulisset:
impāstus ceu plēna leō per ouīlia turbāns
(suādet enim uēsāna famēs) manditque trahitque 340
molle pecus mūtumque metū, fremit ōre cruentō.
Nec minor Euryalī caedēs; incēnsus et ipse
perfurit ac multam in mediō sine nōmine plēbem,
Fādumque Herbēsumque subit Rhoetumque Abarimque
ignārōs; Rhoetum uigilantem et cūncta uidentem, 345
sed magnum metuēns sē post crātēra tegēbat.
pectore in aduersō tōtum cui comminus ēnsem
condidit adsurgentī et multā morte recēpit.
Purpuream uomit ille animam et cum sanguine mixtā
uīna refert moriēns, hīc fūrtō feruidus īnstat. 350
Iamque ad Messāpī sociōs tendēbat; ibi ignem
dēficere extrēmum et religātōs rīte uidēbat
carpere grāmen equōs, breuiter cum tālia Nīsus
(sensit enim nimiā caede atque cupīdine ferrī)
'Absistāmus' ait, 'nam lūx inimīca propinquat. 355
poenārum exhaustum satis est, uia facta per hostīs.'
Multa uirum solidō argentō perfecta relinquunt
armaque crātērāsque simul pulchrōsque tapētās.
Euryalus phalerās Rhamnētis et aurea bullīs
cingula, Tīburtī Remulō dītissimus ōlim 360
quae mittit dōna, hospitiō cum iungeret absēns,
Caedicus; ille suō moriēns dat habēre nepōtī;
post mortem bellō Rutulī pugnāque potītī:
haec rapit atque umerīs nēquīquam fortibus aptat.
tum galeam Messāpī habilem cristīsque decōram 365
induit. Excēdunt castrīs et tūta capessunt.
Intereā praemissī equitēs ex urbe Latīnā,
cētera dum legiō campīs īnstrūcta morātur,
ībant et Turnō rēgī respōnsa ferēbant,
ter centum, scūtātī omnēs, Volcēnte magistrō. 370
Iamque propinquābant castrīs mūrōsque subībant
cum procul hōs laeuō flectentīs līmite cernunt,
et galea Euryalum sublustrī noctīs in umbrā
prōdidit immemorem radiīsque aduersa refulsit.
Haud temere est uīsum. Conclāmat ab agmine Volcēns: 375
'Stāte, uirī. Quae causa uiae? Quīue estis in armīs?
Quōue tenētis iter?' Nihil illī tendere contrā,
sed celerāre fugam in siluās et fīdere noctī.
Obiciunt equitēs sēsē ad dīuortia nōta
hinc atque hinc, omnemque aditum cūstōde corōnant. 380
Silua fuit lātē dūmīs atque īlice nigra
horrida, quam dēnsī complērant undique sentēs;
rāra per occultōs lūcēbat sēmita callīs.
Euryalum tenebrae rāmōrum onerōsaque praeda
impediunt, fallitque timor regiōne uiārum. 385
Nīsus abit; iamque imprūdēns ēuāserat hostīs
atque locōs quī post Albae dē nōmine dictī
Albānī (tum rēx stabula alta Latīnus habēbat),
ut stetit et frūstrā absentem respexit amīcum:
'Euryale īnfēlīx, quā tē regiōne relīquī? 390
Quāue sequar?' Rūrsus perplexum iter omne reuoluēns
fallācis siluae simul et uestīgia retrō
obseruāta legit dūmīsque silentibus errat.
Audit equōs, audit strepitūs et signa sequentum;
nec longum in mediō tempus, cum clāmor ad aurīs 395
peruenit ac uidet Euryalum, quem iam manus omnis
fraude locī et noctīs, subitō turbante tumultū,
oppressum rapit et cōnantem plūrima frūstrā.
Quid faciat? Quā uī iuuenem, quibus audeat armīs
ēripere? An sēsē mediōs moritūrus in ēnsēs 400
inferat et pulchram properet per uulnera mortem?
Ōcius adductō torquet hastīle lacertō
suspiciēns altam Lūnam et sīc uōce precātur:
'Tū, dea, tū praesēns nostrō succurre labōrī,
astrōrum decus et nemorum Lātōnia cūstōs. 405
Sī qua tuīs umquam prō mē pater Hyrtacus ārīs
dōna tulit, sī qua ipse meīs uēnātibus auxī
suspendīue tholō aut sacra ad fastīgia fīxī,
hunc sine mē turbāre globum et rege tēla per aurās.'
Dīxerat et tōtō cōnīxus corpore ferrum 410
cōnicit. Hasta uolāns noctīs dīuerberat umbrās
et uenit āuersī in tergum Sulmōnis ibīque
frangitur, ac fissō trānsit praecordia lignō.
Uoluitur ille uomēns calidum dē pectore flūmen
frīgidus et longīs singultibus īlia pulsat. 415
Dīuersī circumspiciunt. Hōc ācrior īdem
ecce aliud summā tēlum librābat ab aure.
Dum trepidant, it hasta Tagō per tempus utrumque
strīdēns trāiectōque haesit tepefācta cerebrō.
Saeuit atrōx Volcēns nec tēlī conspicit usquam 420
auctōrem nec quō sē ārdēns immittere possit.
'Tū tamen intereā calidō mihi sanguine poenās
persoluēs ambōrum' inquit; simul ēnse reclūsō
ībat in Euryalum. Tum uērō exterritus, āmēns,
conclāmat Nīsus nec sē cēlāre tenebrīs 425
amplius aut tantum potuit perferre dolōrem:
'Mē, mē, adsum quī fēcī, in mē conuertite ferrum,
ō Rutulī! Mea fraus omnis, nihil iste nec ausus
nec potuit; caelum hōc et cōnscia sīdera testor;
tantum īnfēlīcem nimium dīlēxit amīcum.' 430
Tālia dicta dabat, sed uīribus ēnsis adāctus
trānsadigit costās et candida pectora rumpit.
Uoluitur Euryalus lētō, pulchrōsque per artūs
it cruor inque umerōs ceruīx conlāpsa recumbit:
purpureus uelutī cum flōs succīsus arātrō 435
languēscit moriēns, lassōue papauera collō
dēmīsēre caput pluuiā cum forte grauantur.
At Nīsus ruit in mediōs sōlumque per omnīs
Volcentem petit, in sōlō Volcente morātur.
Quem circum glomerātī hostēs hinc comminus atque hinc 440
prōturbant. Īnstat nōn sētius ac rotat ēnsem
fulmineum, dōnec Rutulī clāmantis in ōre
condidit aduersō et moriēns animam abstulit hostī.
Tum super exanimum sēsē prōiēcit amīcum
cōnfossus, placidāque ibi dēmum morte quiēuit. 445
Fortūnātī ambō! Sī quid mea carmina possunt,
nūlla diēs umquam memorī uōs eximet aeuō,
dum domus Aenēae Capitōlī immōbile saxum
accolet imperiumque pater Rōmānus habēbit.
Victōrēs praedā Rutulī spoliīsque potītī 450
Volcentem exanimum flentēs in castra ferēbant.
Nec minor in castrīs lūctūs Rhamnēte repertō
exsanguī et prīmīs ūnā tot caede perēmptīs,
Serrānōque Numāque. Ingēns concursus ad ipsa
corpora sēminecēsque uirōs, tepidāque recentem 455
caede locum et plēnō spūmantīs sanguine rīuōs.
Agnōscunt spoliā inter sē galeamque nitentem
Messāpī et multō phalerās sūdōre receptās.
Et iam prīma nouō spargēbat lūmine terrās
Tīthōnī croceum linquēns Aurōra cubīle. 460
Iam sōle īnfūsō, iam rēbus lūce retēctīs
Turnus in arma uirōs armīs circumdatus ipse
suscitat: aerātāsque aciēs in proelia cōgunt,
quisque suōs, uariīsque acuunt rūmōribus īrās.
Quīn ipsa arrēctīs (uīsū miserābile) in hastīs 465
praefīgunt capita et multō clāmōre sequuntur
Euryalī et Nīsī.
Aeneadae dūrī mūrōrum in parte sinistrā
opposuēre aciem (nam dextera cingitur amnī),
ingentīsque tenent fossās et turribus altīs 470
stant maestī; simul ōra uirum praefīxa mouēbant
nōta nimīs miserīs ātrōque fluentia tābō.
Intereā pauidam uolitāns pennāta per urbem
nuntia Fāma ruit mātrīsque adlābitur aurīs
Euryalī. At subitus miserae calor ossa relīquit, 475
excussī manibus radiī reuolūtaque pēnsa.
Ēuolat īnfēlīx et fēmineō ululātū
scissa comam mūrōs āmēns atque agmina cursū
prīma petit, nōn illa uirum, nōn illa perīclī
tēlōrumque memor, caelum dehinc questibus implet: 480
'Hunc ego tē, Euryale, aspiciō? Tūne ille senectae
sēra meae requiēs, potuistī linquere sōlam,
crūdēlis? Nec tē sub tanta perīcula missum
adfārī extrēmum miserae data cōpia mātrī?
heu, terrā ignōtā canibus data praeda Latīnīs 485
ālitibusque iacēs! Nec tē tua fūnere māter
prōdūxī pressīue oculōs aut uulnera lāuī,
ueste tegēns tibi quam noctēs festīna diēsque
urgēbam, et tēlā cūrās sōlābar anīlīs.
Quō sequar? Aut quae nunc artūs āuulsaque membra 490
et fūnus lacerum tellūs habet? Hōc mihi dē tē,
nāte, refērs? Hōc sum terrāque marīque secūtā?
Fīgite mē, sī qua est pietās, in mē omnia tēla
cōnicite, ō Rutulī, mē prīmam absūmite ferrō;
aut tū, magne pater dīuum, miserēre, tuōque 495
inuīsum hōc dētrūde caput sub Tartara tēlō,
quandō aliter nequeō crūdēlem abrumpere uītam.'
Hōc flētū concussī animī, maestusque per omnīs
it gemitus, torpent infrāctae ad proelia uīrēs.
Illam incendentem lūctūs Īdaeus et Actor 500
Īlioneī monitū et multum lacrimantis Iūlī
corripiunt interque manūs sub tēcta repōnunt.
At tuba terribilem sonitum procul aere canōrō
increpuit, sequitur clāmor caelumque remūgit.
Accelerant āctā pariter testūdine Volscī 505
et fossās implēre parant ac uellere uāllum;
quaerunt pars aditum et scālīs ascendere mūrōs,
quā rāra est aciēs interlūcetque corōna
nōn tam spissa uirīs. Tēlōrum effundere contra
omne genus Teucrī ac dūrīs dētrūdere contīs, 510
adsuētī longō mūrōs dēfendere bellō.
Saxa quoque īnfēstō uoluēbant pondere, sī quā
possent tēctam aciem perrumpere, cum tamen omnīs
ferre iuuet subter dēnsā testūdine cāsūs.
Nec iam sufficiunt. Nam quā globus imminet ingēns, 515
immānem Teucrī mōlem uoluuntque ruuntque,
quae strāuit Rutulōs lātē armōrumque resoluit
tegmina. Nec cūrant caecō contendere Mārte
amplius audācēs Rutulī, sed pellere uāllō
missilibus certant. 520
Parte aliā horrendus uīsū quassābat Etrūscam
pīnum et fūmiferōs īnfert Mēzentius ignīs;
at Messāpus equum domitor, Neptūnia prōlēs,
rescindit uāllum et scālās in moenia poscit.
Vōs, ō Calliopē, precor, aspīrāte canentī 525
quās ibi tum ferrō strāgēs, quae fūnera Turnus
ēdiderit, quem quisque uirum dēmīserit Orcō,
et mēcum ingentīs ōrās ēuoluite bellī
et meministis enim dīvae et memorāre potestis.
Turris erat uastō suspectū et pontibus altīs, 530
opportūna locō, summīs quam uīribus omnēs
expugnāre Italī summāque ēuertere opum uī
certābant, Trōes contrā dēfendere saxīs
perque cauās dēnsī tēlā intorquēre fenestrās.
Prīnceps ārdentem coniēcit lampada Turnus 535
et flammam adfīxit laterī, quae plūrima uentō
corripuit tabulās et postibus haesit adēsīs.
Turbātī trepidāre intus frūstrāque malōrum
uelle fugam. Dum sē glomerant retrōque resīdunt
in partem quae peste caret, tum pondere turris 540
prōcubuit subitō et caelum tonat omne fragōre.
Sēminecēs ad terram immānī mōle secūtā
confīxīque suīs tēlīs et pectora dūrō
trānsfossī lignō ueniunt. Uix ūnus Helēnor
et Lycus ēlāpsī; quōrum prīmaeuus Helēnor, 545
Maeoniō rēgī quem serua Licȳmnia fūrtim
sustulerat uetitīsque ad Trōiam mīserat armīs,
ēnse leuis nūdō parmāque inglōrius albā.
Isque ubi sē Turnī media inter mīlia uīdit,
hinc aciēs atque hinc aciēs astāre Latīnās, 550
ut fera, quae dēnsā uēnantum saepta corōnā
contrā tēla furit sēsēque haud nescia mortī
inicit et saltū suprā uēnābula fertur:
haud aliter iuuenis mediōs moritūrus in hostīs
inruit et quā tēla uidet dēnsissima tendit. 555
At pedibus longē melior Lycus inter et hostīs
inter et arma fugā mūrōs tenet, altaque certat
prēndere tēcta manū sociumque attingere dextrās.
Quem Turnus pariter cursū tēlōque secūtus
increpat hīs uictor: 'Nostrāsne ēuādere, dēmēns, 560
spērāstī tē posse manūs?' Simul arripit ipsum
pendentem et magnā mūrī cum parte reuellit:
quālis ubi aut leporem aut candentī corpore cycnum
sustulit alta petēns pedibus Iouis armiger uncīs,
quaesītum aut mātrī multīs bālātibus agnum 565
Mārtius ā stabulīs rapuit lupus. Undique clāmor
tollitur: inuādunt et fossās aggere complent,
ārdentīs taedās aliī ad fastīgia iactant.
Īlioneus saxō atque ingentī fragmine montis
Lūcetium portae subeuntem ignīsque ferentem, 570
Ēmathiōna Liger, Corynaeum sternit Asīlās,
hīc iaculō bonus, hīc longē fallente sagittā,
Ortygium Caeneus, uictōrem Caenea Turnus,
Turnus Ityn Cloniumque, Dioxippum Promolumque
et Sagarim et summīs stantem prō turribus Īdan, 575
Prīuernum Capys. Hunc prīmō leuis hasta Themillae
strīnxerat, ille manum prōiectō tegmine dēmēns
ad uulnus tulit; ergō ālīs adlāpsa sagitta
et laeuō īnfīxa est laterī, manus abditaque intus
spīrāmenta animae lētālī uulnere rūpit. 580
Stābat in ēgregiīs Arcentis fīlius armīs
pictus acū chlamydem et ferrūgine clārus Hibērā,
īnsignis faciē, genitor quem mīserat Arcēns
ēductum Mārtis lūcō Sȳmaethia circum
flūmina, pinguis ubi et plācābilis āra Palīcī: 585
strīdentem fundam positis Mēzentius hastīs
ipse ter adductā circum caput ēgit habēnā
et mediā aduersī liquefactō tempora plumbō
diffidit ac multā porrēctum extendit harēnā.
Tum prīmum bellō celerem intendisse sagittam 590
dīcitur ante ferās solitus terrēre fugācīs
Ascanius, fortemque manū fūdisse Numānum,
cui Remulō cognōmen erat, Turnīque minōrem
germānam nūper thalamō sociātus habēbat.
Is prīmam ante aciem digna atque indigna relātū 595
uōciferāns tumidusque nouō praecordia rēgnō
ībat et ingentem sēsē clāmōre ferēbat:
'Nōn pudet obsidiōne iterum uāllōque tenērī,
bis captī Phrygēs, et mortī praetendere mūrōs?
Ēn quī nostra sibī bellō cōnūbia poscunt! 600
Quis deus Italiam, quae uōs dēmentia adēgit?
Nōn hīc Ātrīdae nec fandī fictor Ulixēs:
dūrum ā stirpe genus nātōs ad flūmina prīmum
dēferimus saeuōque gelū dūrāmus et undīs;
uēnātū inuigilant puerī siluāsque fatīgant, 605
flectere lūdus equōs et spīcula tendere cornū.
At patiēns operum paruōque adsuēta iuuentūs
aut rāstrīs terram domat aut quatit oppida bellō.
Omne aeuum ferrō teritur, uersāque iuuencum
terga fatīgāmus hastā, nec tarda senectūs 610
dēbilitat uīrīs animī mūtatque uigōrem:
cānitiem galeā premimus, semperque recentīs
comportāre iuuat praedās et uīuere raptō.
Uōbīs picta crocō et fulgentī mūrice uestis,
dēsidiae cordī, iuuat indulgēre chorēīs, 615
et tunicae manicās et habent redimīcula mitrae.
Ō uērē Phrygiae, neque enim Phryges, īte per alta
Dindyma, ubi adsuētīs biforem dat tībia cantum.
Tympana uōs buxusque uocat Berecyntia Mātris
Īdaeae; sinite arma uirīs et cēdite ferrō.' 620
Tālia iactantem dictīs ac dīra canentem
nōn tulit Ascanius, neruōque obuersus equīnō
contendit tēlum dīuersaque bracchia dūcēns
cōnstitit, ante Iouem supplex per uōta precātus:
'Iuppiter omnipotēns, audācibus adnue coeptīs. 625
Ipse tibi ad tua templa feram sollemnia dōna,
et statuam ante ārās aurāta fronte iuuencum
candentem pariterque caput cum mātre ferentem,
iam cornū petat et pedibus quī spargat harēnam.'
Audiit et caelī genitor dē parte serēnā 630
intonuit laeuum, sonat ūnā fātifer arcus.
Effugit horrendum strīdēns adducta sagitta
perque caput Remulī uenit et caua tempora ferrō
trāicit. 'Ī, uerbīs uirtūtem inlūde superbīs!
Bis captī Phryges haec Rutulīs respōnsa remittunt': 635
Hōc tantum Ascanius. Teucrī clāmōre sequuntur
laetitiāque fremunt animōsque ad sīdera tollunt.
Aetheriā tum forte plagā crīnītus Apollō
dēsuper Ausoniās aciēs urbemque uidēbat
nūbe sedēns, atque hīs uictōrem adfātur Iūlum: 640
'macte nouā uirtūte, puer, sīc ītur ad astra,
dīs genite et genitūre deōs. Iūre omnia bella
gente sub Assaracī fātō uentūra resīdent,
nec tē Trōia capit.' Simul haec effātus ab altō
aethere sē mittit, spīrantīs dīmouet aurās 645
Ascaniumque petit; fōrmā tum uertitur ōris
antīquum in Būtēn. Hīc Dardaniō Anchīsae
armiger ante fuit fīdusque ad līmina cūstōs;
tum comitem Ascaniō pater addidit. Ībat Apollō
omnia longaeuō similis uōcemque colōrem- 650
que et crīnīs albōs et saeua sonōribus arma,
atque hīs ārdentem dictīs adfātur Iūlum:
'Sīt satis, Aenīdē, tēlīs impūne Numānum
oppetiisse tuīs. Prīmam hanc tibi magnus Apollō
concēdit laudem et paribus nōn inuidet armīs; 655
cētera parce, puer, bellō.' Sīc orsus Apollō
mortālīs mediō aspectūs sermōne relīquit
et procul in tenuem ex oculīs ēuānuit auram.
Agnōuēre deum procerēs dīuīnaque tēla
Dardanidae pharetramque fugā sēnsēre sonantem. 660
Ergō auidum pugnae dictīs ac nūmine Phoebī
Ascanium prohibent, ipsī in certāmina rūrsus
succēdunt animāsque in aperta perīcula mittunt.
It clāmor tōtīs per prōpugnācula mūrīs,
intendunt ācrīs arcūs āmentaque torquent. 665
Sternitur omne solum tēlīs, tum scūta cauaeque
dant sonitum flīctū galeae, pugna aspera surgit:
quantus ab occāsū ueniēns pluuiālibus Haedīs
uerberat imber humum, quam multā grandine nimbī
in uada praecipitant, cum Iuppiter horridus Austrīs 670
torquet aquōsam hiemem et caelō caua nūbila rumpit.
Pandarus et Bitiās, Īdaeō Alcānore crētī,
quōs Iouis ēdūxit lūcō siluestris Iaera
abietibus iuuenēs patriīs et montibus aequōs,
portam, quae ducis imperiō commissa, reclūdunt 675
frētī armīs, ultrōque inuītant moenibus hostem.
Ipsī intus dextrā ac laeuā prō turribus astant
armātī ferrō et cristīs capita alta coruscī:
quālēs āeriae līquentia flūmina circum
sīue Padī rīpīs Athesim seu propter amoenum 680
cōnsurgunt geminae quercūs intōnsaque caelō
attollunt capita et sublīmī uertice nūtant.
Inrumpunt aditūs Rutulī ut uīdēre patentīs:
continuō Quercēns et pulcher Aquīculus armīs
et praeceps animī Tmarus et Māuortius Haemōn 685
agminibus tōtis aut uersī terga dedēre
aut ipsō portae posuēre in līmine uītam.
Tum magis incrēscunt animīs discordibus īrae,
et iam collēctī Trōes glomerantur eōdem
et cōnferre manum et prōcurrere longius audent. 690
Ductōrī Turnō dīuersā in parte furentī
turbantīque uirōs perfertur nūntius, hostem
feruere caede nouā et portās praebēre patentīs.
Dēserit inceptum atque immānī concitus īrā
Dardaniam ruit ad portam frātrēsque superbōs. 695
Et prīmum Antiphatēn (is enim sē prīmus agēbat),
Thēbānā dē mātre nothum Sarpēdonis altī,
coniectō sternit iaculō: uolat Itala cornūs
āera per tenerum stomachōque īnfīxa sub altum
pectus abit; reddit specus ātrī uulneris undam 700
spūmantem, et fīxō ferrum in pulmōne tepēscit.
Tum Meropēm atque Erymanta manū, tum sternit Aphidnum,
tum Bitiān ārdentem oculīs animīsque frementem,
nōn iaculō (neque enim iaculō uītam ille dedisset),
sed magnum strīdēns contorta phalārica uēnit 705
fulminis ācta modō, quam nec duō taurea terga
nec duplicī squāmā lōrīca fidēlis et aurō
sustinuit; cōnlāpsa ruunt immānia membra,
dat tellūs gemitum et clipeum super intonat ingēns.
Tālis in Euboicō Bāiārum lītore quondam 710
saxea pīla cadit, magnīs quam mōlibus ante
cōnstrūctam pontō iaciunt, sīc illa ruīnam
prōna trahit penitusque uadīs inlīsa recumbit;
miscent sē maria et nigrae attolluntur harēnae,
tum sonitū Prochyta alta tremit dūrumque cubīle 715
Īnarimē Iouis imperiīs imposta Typhoeō.
Hīc Mārs armipotēns animum uīrīsque Latīnīs
addidit et stimulōs ācrīs sub pectore uertit,
immīsitque Fugam Teucrīs ātrumque Timōrem.
Undique conueniunt, quoniam data cōpia pugnae, 720
bellātorque animō deus incidit.
Pandarus, ut fūsō germānum corpore cernit
et quō sit fortūna locō, quī cāsus agat rēs,
portam uī multa conuersō cardine torquet
obnīxus lātīs umerīs, multōsque suōrum 725
moenibus exclūsōs dūrō in certāmine linquit;
ast aliōs sēcum inclūdit recipitque ruentīs,
dēmēns, quī Rutulum in mediō nōn agmine rēgem
uīderit inrumpentem ultrōque inclūserit urbī,
immānem uelutī pecora inter inertia tīgrim. 730
Continuō noua lūx oculīs effulsit et arma
horrendum sonuēre, tremunt in uertice cristae
sanguineae clipeōque micantia fulmina mittit.
Agnōscunt faciem inuīsam atque immānia membra
turbātī subitō Aeneadae. Tum Pandarus ingēns 735
ēmicat et mortis frāternae feruidus īrā
effātur: 'Nōn haec dōtālis rēgia Amātae,
nec mūrīs cohibet patriīs media Ardea Turnum.
Castra inimīca uidēs, nūlla hinc exīre potestās.'
Ollī subrīdēns sēdātō pectore Turnus: 740
'Incipe, sī qua animō uirtūs, et cōnsere dextram,
hīc etiam inuentum Priamō narrābis Achillem.'
Dīxerat. Ille rudem nōdīs et cortice crūdō
intorquet summīs adnīxus uīribus hastam;
excēpēre aurae, uulnus Sāturnia Iūnō 745
dētorsit ueniēns, portaeque īnfīgitur hastā.
'At nōn hōc tēlum, mea quod uī dextera uersat,
effugiēs, neque enim is tēlī nec uulneris auctor':
sīc ait, et sublātum altē cōnsurgit in ēnsem
et mediam ferrō gemina inter tempora frontem 750
dīuidit impūbīsque immānī uulnere mālās.
Fit sonus, ingentī concussa est pondere tellūs;
conlāpsōs artus atque arma cruenta cerebrō
sternit humī moriēns, atque illī partibus aequīs
hūc caput atque illūc umerō ex utrōque pependit. 755
Diffugiunt uersī trepidā formīdine Trōes,
et sī continuō uictōrem ea cūra subisset,
rumpere claustra manū sociōsque immittere portīs,
ultimus ille diēs bellō gentīque fuisset.
Sed furor ārdentem caedīsque īnsāna cupīdō 760
ēgit in aduersōs.
Principiō Phalerim et succīsō poplite Gȳgēn
excipit, hinc raptās fugientibus ingerit hastās
in tergum, Iūnō uīrīs animumque ministrat.
Addit Halyn comitem et cōnfīxā Phēgea parmā, 765
ignārōs deinde in mūrīs Mārtemque cientīs
Alcandrumque Haliumque Noēmonaque Prytanimque.
Lyncea tendentem contrā sociōsque uocantem
uibranti gladiō cōnīxus ab aggere dexter
occupat, huic ūnō dēiectum comminus ictū 770
cum galeā longē iacuit caput. Inde ferārum
uastātōrem Amycum, quō nōn fēlīcior alter
unguere tēla manū ferrumque armāre uenēnō,
et Clytium Aeolidēn et amīcum Crēthea Mūsis,
Crēthea Mūsārum comitem, cui carmina semper 775
et citharae cordī numerōsque intendere neruīs,
semper equōs atque arma uirum pugnāsque canēbat.
Tandem ductōrēs audītā caede suōrum
conueniunt Teucrī, Mnēstheus ācerque Serestus,
pālantīsque uident sociōs hostemque receptum. 780
Et Mnēstheus: 'quō deinde fugam, quō tenditis?' inquit.
'Quōs aliōs mūrōs, quaeue ultrā moenia habētis?
ūnus homō et uestrīs, ō cīuēs, undique saeptus
aggeribus tantās strāgēs impūne per urbem
ēdiderit? Iuuenum prīmōs tot mīserit Orcō? 785
Nōn īnfēlīcis patriae ueterumque deōrum
et magnī Aenēae, sēgnēs, miseretque pudetque?'
Tālibus accēnsī firmantur et agmine dēnsō
cōnsistunt. Turnus paulātim excēdere pugnā
et fluuium petere ac partem quae cingitur undā. 790
Ācrius hōc Teucrī clāmōre incumbere magnō
et glomerāre manum, ceu saeuum turba leōnem
cum tēlīs premit īnfēnsīs; at territus ille,
asper, acerba tuēns, retrō redit et neque tergā
īra dare aut uirtus patitur, nec tendere contrā 795
ille quidem hōc cupiēns potis est per tēla uirōsque.
Haud aliter retrō dubius uestīgia Turnus
improperāta refert et mēns exaestuat īrā.
Quīn etiam bis tum mediōs inuāserat hostīs,
bis cōnfūsa fugā per mūrōs agmina uertit; 800
sed manus ē castrīs properē coit omnis in ūnum
nec contrā uīrīs audet Sāturnia Iūnō
sufficere; āeriam caelō nam Iuppiter Īrim
dēmīsit germānae haud mollia iussa ferentem,
nī Turnus cēdat Teucrōrum moenibus altīs. 805
Ergō nec clipeō iuuenis subsistere tantum
nec dextrā ualet, iniectis sīc undique tēlīs
obruitur. Strepit adsiduō caua tempora circum
tinnītū galeā et saxīs solida aera fatiscunt
discussaeque iubae, capitī nec sufficit umbō 810
ictibus; ingeminant hastīs et Trōes et ipse
fulmineus Mnēstheus. Tum tōtō corpore sūdor
līquitur et piceum (nec respīrāre potestās)
flūmen agit, fessōs quatit aeger anhēlitus artūs.
Tum dēmum praeceps saltū sēsē omnibus armīs 815
in fluuium dedit. Ille suō cum gurgite flāuō
accēpit uenientem ac mollibus extulit undīs
et laetum sociīs ablūtā caede remīsit.